Štakori, kada im se pruži izbor, najčešće biraju tišinu. Međutim, kada se određena muzička kompozicija u više navrata poveže s djelovanjem kokaina, ta ista muzika im iznenada postaje mnogo privlačnija – pokazalo je jedno od neobičnijih istraživanja iz oblasti bihevioralne neuronauke.
Riječ je o eksperimentu koji su još 2011. godine proveli naučnici s Albany Medical College u američkoj državi Njujork, s ciljem da provjere može li muzika, kao kompleksan zvučni signal, postati svojevrsna nagrada za životinju i uticati na ponašanje povezano sa zavisnošću. Cilj istraživanja nije bio da se utvrdi imaju li štakori “muzički ukus” u ljudskom smislu, već da se ispita da li zvučni obrazac poput muzike može djelovati kao naučeni signal koji podsjeća mozak na prethodno iskustvo nagrade.
Za potrebe eksperimenta naučnici su konstruisali poseban aparat koji je štakorima omogućavao da sami biraju šta će slušati, krećući se između dvije komore. U jednoj se puštala kompozicija “Four” trubača Majlsa Dejvisa, dok se u drugoj čula Betovenova “Za Elizu”. Muzika bi se aktivirala automatski, čim bi životinja ušla u odgovarajući dio prostora.
Kada su štakori birali između dvije ponuđene kompozicije, jasno su pokazali sklonost prema Betovenu – od ukupno 20 testiranih životinja, njih 18 je više vremena provodilo uz klasičnu muziku nego uz džez. Ta se slika, međutim, promijenila kada su naučnici počeli da štakorima ubrizgavaju kokain (u dozi od 10 mg/kg) u trenucima kada je svirala kompozicija koju su prvobitno manje voljeli. Nakon nekoliko ponovljenih sesija, životinje su počele da provode više vremena uz muziku koja im je prethodno bila manje privlačna, ali koja je u međuvremenu postala povezana s osjećajem nagrade izazvanim drogom.
Dodatni sloj eksperimenta uslijedio je kada su istraživači Betovenovu kompoziciju uporedili s potpunom tišinom. U tom dijelu testiranja pokazalo se da štakori, kada nisu pod uticajem droge i kada muzika prethodno nije bila povezana s nagradom, ipak radije biraju tišinu – od 16 testiranih životinja, njih 12 je jasno provodilo više vremena u dijelu prostora bez muzike. Kada je Betovenova kompozicija u nekoliko navrata bila uparena s kokainom, štakori su je nakon toga birali češće nego životinje iz kontrolne grupe, a istraživači su kod njih zabilježili i povećanu fizičku, odnosno lokomotornu aktivnost – što se u ovakvim eksperimentima uobičajeno tumači kao pokazatelj pojačane aktivnosti dopaminskog sistema nagrađivanja u mozgu.
Zaključak istraživanja nije bio da štakori imaju razvijen muzički ukus poput ljudi, niti da “trijezni vole tišinu, a drogirani džez” u doslovnom smislu. Precizniji zaključak jeste da muzika, kada se ponovljeno poveže s iskustvom nagrade, može postati snažan uslovni signal koji kod životinje izaziva promjenu ponašanja – čak i kada djelovanje same droge više nije prisutno.
Ovakvi nalazi imaju određenu relevantnost i za proučavanje zavisnosti kod ljudi, budući da se zvukovi, mirisi, mjesta ili pjesme koje su nekada bile povezane s upotrebom psihoaktivnih supstanci dovode u vezu s pojavom žudnje čak i nakon dužeg perioda apstinencije. Prema autorima studije, upravo ovakvi naučeni signali mogu doprinijeti pokretanju ili pojačavanju ponašanja povezanog s traženjem droge, zbog čega razumijevanje ove vrste uslovljavanja može biti korisno u razvoju terapijskih pristupa usmjerenih na smanjenje žudnje kod osoba u oporavku od zavisnosti.
Istraživanje je u godinama nakon objavljivanja izazvalo i određene kontroverze – organizacije za zaštitu prava životinja ga je svrstala među primjere, po njihovom mišljenju, upitno opravdanih eksperimenata na životinjama, dok su autori studije odgovorili da je krajnji cilj takvih istraživanja pronalazak terapija koje bi ljudima u oporavku od zavisnosti pomogle da lakše kontrolišu nagle nalete žudnje izazvane naizgled bezazlenim podsjetnicima iz svakodnevnog života.
Na kraju, priča o štakorima, Betovenu i Majlsu Dejvisu nije samo kurioznija napomena iz svijeta nauke. Ona ilustruje koliko snažno mozak – kod životinja, ali i kod ljudi – može povezati naizgled neutralne spoljašnje signale s osjećajem nagrade, i koliko takva veza može oblikovati buduće ponašanje.
Svijet je pun iznenađenja – od neobičnih svakodnevnih situacija do nesvakidašnjih priča koje nas ostave bez riječi. Ako volite ovakve teme koje vas natjeraju da zastanete i razmislite, ne propustite ostale članke u našoj kategoriji Zanimljivosti. Svakog dana vas čeka nešto novo i neočekivano!
